Navigatiemenu

Tjibbe Joustra over onafhankelijkheid

Laatst bijgewerkt op 760 dagen geleden door Hadewych

Tjibbe Joustra (OVV) begon zijn Vide-nieuwjaarsspeech met een uitleg over zijn opvattingen over de organisatie van rijksinspecties. Hij zou eerder nog pleiten voor het splitsen van sommige inspecties dan voor het fuseren tot één organisatie. Als een inspectiedienst te groot wordt verwatert het toezicht. Het is trouwens ook helemaal niet logisch dat een inspectie één op één aan een departement verbonden is – de aard van het toezichtdomein en de belangen die een inspectiedienst moet borgen zijn relevanter.

Er is onafhankelijkheid nodig omdat er vaak weinig vertrouwen is in een onderzochte instantie (ondertoezichtstaande), en dat er enige distantie nodig is voor een goede reflectie op het functioneren van zo’n onderzochte instantie.

De onafhankelijkheid, of liever: eigenstandigheid, van rijksinspecties ten opzichte van hun departementen en de regering is in Joustra’s ogen voldoende geborgd door de Aanwijzingen van de minister-president. Een uitvoerige wettelijke regeling biedt best een comfortabel uitgangspunt, maar het is geen noodzakelijke of voldoende voorwaarde voor bescherming tegen druk van buitenaf op inspecties. Joustra behandelt verschillende vormen van druk, waartegen een onafhankelijke inspectie zich zal moeten weren:

Toezichthouders zijn zeer afhankelijk van de informatie die hen aangereikt wordt, grotendeels door de ondertoezichtstaanden. Daarmee zijn ze ook afhankelijk van de deskundigheid om die informatie te verwerken en de kwaliteit ervan te beoordelen – als je de benodigde deskundigheid niet zelf in huis bent, moet je het inhuren zodat er niet langer maximale controle over het toezichthoudend personeel is.

Het betekent ook dat een inspectie een relatie moet hebben met de ondertoezichtstaande, en aangezien een relatie impliceert dat betrokken partijen invloed op elkaar uitoefenen zet ook dat de onafhankelijkheid onder druk.

Verder is het voor informanten van belang dat zij op vertrouwelijkheid kunnen rekenen; dat verhoogt de kans dat ze eerlijk en openhartig informatie zullen leveren. Daarbij is met name de wetgeving rond openbaarheid lastig en Joustra stelt dat de WOB druk op de onafhankelijkheid van inspecties veroorzaakt.

Voor het onafhankelijk en deskundig verwerken en beoordelen van inspectieresultaten is niet alleen distantie maar ook tijd en aandacht nodig, en de Tweede Kamer gunt een toezichthouder niet altijd voldoende tijd. Met de haast waarmee het parlement om antwoorden vraagt worden toezichthouders verder onder druk gezet.

Tenslotte noemt Joustra de meer sociale en emotionele aspecten van onafhankelijkheid. De IG is enigermate afhankelijk van de ABD. Na een jaar of vijf, zes als IG moet er een volgende carrièrestap worden gemaakt. Verder speelt altijd een rol dat IG’s en medewerkers mensen zijn die graag een prettige relatie met hun minister, contactpersonen in het departement e.d. onderhouden. Volgens Joustra doet een apart kantoor veel meer voor de onafhankelijkheid van een inspectie, dan welke wet of regelgeving dan ook.

De kern van onafhankelijkheid is immers dat het een houding is, een rechte rug en deskundigheid.

Informele relaties, verstandig opereren (door bijvoorbeeld niet deel te nemen aan interne overleggen binnen een departement) en een zelfstandig verhaal naar buiten toe zijn veel belangrijker dan regels en bevoegdheden.

Over communicatie merkt Joustra op dat het de geloofwaardigheid van een inspectie niet ten goed komt als het altijd de minister is die de boodschap van de inspectie overbrengt. Wat nodig is, is dat het een IG gegund wordt zelf het gezicht naar buiten te vormen. Dat vereist wel een politiek-neutraal en degelijk onderbouwd verhaal, en meer dan alleen informatie met betrekking tot incidenten maar ook het laten zien waar een inspectie voor staat en hoe de inspectie werkt. Dat is nodig voor de geloofwaardigheid van de inspectie. Oók in tijden zonder incidenten, liefst met voldoende regelmaat zodat mensen zich een evenwichtig beeld kunnen vormen van de staat van een ondertoezichtstaand domein.

Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers