Rechtssociologische oratie over discretionaire ruimte

Laatst bijgewerkt op 181 dagen geleden door Hadewych

Iedere street level bureaucrat, dus ook elke inspecteur, heeft enige keuzevrijheid bij het uitoefenen van zijn of haar vak. Die ruimte ontstaat doordat “beslissingen in concrete gevallen zelden ondubbelzinnig af te leiden zijn uit regels. Regels moeten worden geïnterpreteerd en er moet worden vastgesteld welke regels in een bepaalde situatie al dan niet van toepassing zijn. Discretionaire beslissingen hangen hiermee niet alleen samen met de wettelijke context waarbinnen die beslissing genomen moet worden, maar ook met institutionele en persoonlijke opvattingen over wat ‘juist’ handelen is.” Discretionaire ruimte is dan ook onvermijdelijk, maar het is ook wenselijk en zelfs noodzakelijk, om zo passend mogelijke toepassing van wet en beleid te verkrijgen.

Discretionaire ruimte ontstaat door keuzes van de wetgever, die toezichthouders taken en bevoegdheden geeft, en door jurisprudentie. De wijze waarop inspecteurs hun ruimte gebruiken hangt in grote mate af van de organisatie waarin zij werken, en verder van sociaal-psychologische processen op individueel niveau en van de maatschappelijke context.

“Sociologisch en bestuurskundig onderzoek naar de werksituatie van street-level bureaucrats, laat duidelijk zien dat deze dikwijls wordt gekenmerkt door een aantal dilemma’s waaronder een chronisch gebrek aan middelen en capaciteit in verhouding tot het werk dat moet worden verricht, vage en niet zelden onderling tegenstrijdige wettelijke regels en organisatorische verwachtingen en doelstellingen en geringe controleerbaarheid van de werkzaamheden. Deze, en andere dilemma’s brengen uitvoeringsambtenaren ertoe individueel of gezamenlijk hun eigen regels en routines te ontwikkelen om op die manier hun complexe werksituatie te kunnen beheersen.”

Beslissingsruimte gaat “gepaard met een grote verantwoordelijkheid en met een grote mate van vertrouwen dat er ‘juiste’ keuzes gemaakt zullen worden.” Die vrijheid is enerzijds wel nuttig en nodig, maar anderzijds brengt het risico’s met zich mee voor de legitimiteit, rechtvaardigheid en soms zelfs de rechtmatigheid van overheidsbeslissingen. Discretionaire ruimte kan onheus worden gebruikt en dan leiden tot detournement de pouvoir (misbruik van macht), verboden discriminatie of andere vormen van onbehoorlijk bestuur.

Uiteindelijk kan er grote schade worden aangericht aan de verhouding tussen overheid en samenleving. Burgers hebben enerzijds hoge verwachtingen en eisen ten aanzien van de politie (en toezichthouders HvK), en juist van de toezichthoudende en handhavende overheid wordt verwacht dat zij in een wereld vol onzekerheid, verandering en chaos bescherming biedt. Aan de andere kant is het vertrouwen dat diezelfde burgers hebben in de overheid tijdelijk en voorwaardelijk.

Discretionaire ruimte van street-level bureaucrats is daarom zowel een complex als een belangrijk vraagstuk van professionaliteit en rechtvaardigheid.

Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers